Muş`un Varto ilçesinde, Amerikan menşeli IGNIS H2 Enerji Üretim A.Ş. tarafından hayata geçirilmesi planlanan "Jeotermal Arama Sondajı" projesi, bölgenin ekolojik bütünlüğünü ve yerel yaşam kültürünü bozabilecek ölçektedir. Yaklaşık 4.038 hektarlık devasa bir ruhsat alanını kapsayan bu girişim; sadece bir enerji yatırımı değil, başta Güzelkent, Köprücük ve Teknedüzen olmak üzere 16 köyün sosyo-ekonomik durumunu, doğal ve kültürel yaşamını doğrudan etkileyen mekânsal bir müdahaledir.
Söz konusu faaliyet sahası, üst ölçekli 1/100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı`nda "Orman Alanı, Çayır-Mera ve Tarım Arazisi" olarak tanımlanmaktadır. Proje kapsamında açılması planlanan 10 adet sondaj kuyusu, doğrudan kamu orta malı olan orman, mera ve verimli tarım parselleri üzerinde konumlandırılmıştır. Bu durum, bölge halkının temel geçim kaynağı olan hayvancılık faaliyetlerini mekânsal olarak parçalamakta ve tarımsal sürekliliğin somut bir engel ile fiziksel olarak bölünmesinin önünü açmaktadır. Kırsal dokuyu şantiye alanına çeviren bu anlayış, planlamanın temel ilkeleri ile açıkça çelişmekte, kırsal mekanı ve yaşam ilişkilerini dönüştüren söz konusu yaklaşım mekansal adaletin ihlaline sebep olan eşitsizlikler üretmektedir. Bununla birlikte, Birleşmiş Milletler, mera alanlarının korunması ve göçebe hayvancılık kültürünün sürdürülebilirliğine dikkat çekmek amacıyla 2026 yılını "Uluslararası Mera ve Çobanlık Yılı" (International Year of Rangelands and Pastoralists-IYRP 2026) ilan etmiştir. Bu girişim, başta FAO ve Birleşmiş Milletler Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi olmak üzere çeşitli uluslararası kurumlar tarafından desteklenmekte ve mera ekosistemlerinin korunmasına yönelik politika geliştirme süreçlerini teşvik etmektedir. Bu çerçevede, mera alanlarının enerji üretimi amacıyla başka kullanımlara tahsis edilmesi, basit bir arazi kullanım değişikliğinin ötesinde mera ekosistemlerini, hayvancılığa dayalı göç güzergahlarını ve otlak sürekliliğini dönüştüren mekansal bir müdahale olarak değerlendirilmelidir. Ayrıca, tesislerin kurulumu için gerekli altyapı ve üstyapı düzenlemeleri de ilave arazi dönüşümlerini beraberinde getirmektedir. Bu bağlamda söz konusu uygulamaların, uluslararası ilkeler ve sürdürülebilir arazi yönetimi hedefleriyle uyumu tartışmalıdır. Nitekim, pastoral yaşamı koruma politikaları kapsamında ülkemizde de merkezi ve yerel yönetimlerin yakın zamanda bu konuya dikkat çekmek üzere çalıştaylar düzenlediği de bilinmektedir.
Varto; Kuzey Anadolu Fay Hattı ile Doğu Anadolu Fay Hattı`nın kesişim noktası olan Karlıova–Yedisu–Varto üçgeninde, I. Derece Deprem Bölgesi`nde yer almaktadır. Jeotermal arama sondajı için ruhsat verilen 4.038 hektarlık alan, aynı zamanda diri fay yoğunluğunun ve yüksek deprem riskinin olduğu bir bölgedir. Akademik görüşler ve yerel saha gözlemleri; bu hassas jeolojik yapıda gerçekleştirilecek derin sondaj faaliyetlerinin lokal ölçekte sismik aktiviteleri artırabileceğine, mikro sarsıntılara yol açabileceğine işaret etmektedir. Büyük ölçekli fay faaliyetleri ile ilişkisi ise literatürde tartışılmaktadır. Proje dosyasında bu sismik risklere dair yeterli saha çalışmasının bulunmaması, bölge halkı ve yerleşim alanları için risk projeksiyonu açısından ciddi ve göz ardı edilemez eksiklikler yaratmaktadır. Benzer projelerin geçmiş örnekleri, yeraltı sularına karışan zehirli atıkların halk sağlığını ve tarımsal üretimi tehdit ettiğini bilimsel olarak göstermektedir.
Sondaj faaliyetleri sırasında açığa çıkacak olan binlerce tonluk kimyasal sondaj çamuru ve jeotermal akışkanlar, Varto`nun hassas yeraltı su rezervleri için potansiyel bir kirlilik riski oluşturmaktadır. Proje dosyasında dere yataklarına yakınlığı belirtilen çalışma alanları, bölgenin biyoçeşitliliğini ve sucul fauna döngüsünü uzun vadede kalıcı nitelikte bozma potansiyeline sahiptir. Toprağın verimi ve suyun kimyasal dengesi bir kez bozulduğunda, "eski haline getirme" taahhütlerinin uygulamada bir karşılığının olmadığı açıktır. Bu yıkım bölgenin içme ve sulama suyu varlığına yönelik kümülatif olumsuz etkiler yaratma potansiyeli taşımaktadır.
Ekolojik sistemler bütüncül yapılardır. Bu nedenle meralar, tarım alanları, sulak alan ekosistemleri ve kırsal peyzaj birbirinden bağımsız varlıklar olarak değil karşılıklı etkileşimler içinde ele alınmalıdır. Kalkınma hedeflerinin yalnızca ekonomik, yalnızca ekolojik ya da yalnızca sosyal eksende tanımlanması bu bütünlüğü yok saymaktır. Oysa sürdürülebilir bir kalkınma yaklaşımı, bu alanların tümünü kapsayan bütüncül stratejiler geliştirmeyi ve doğal varlıkların/yaşamın korunmasını esas almalıdır. Bu açıdan kamu yararını sağlamak, kısa vadeli rant odaklı ekonomik beklentilerin ötesinde, Varto`nun verimli topraklarının, su kaynaklarının ve kırsal mirasının korunmasını zorunlu kılmaktadır. Kalkınma yalnızca büyük ölçekli yatırımlarla tanımlanmak zorunda değildir. Yerel ölçekte mevcut ekolojik ve üretim potansiyelinin korunması ve güçlendirilmesi, uzun erimli ve sürdürülebilir faydalar yaratma kapasitesine sahiptir. Buna karşın, ülkemizde farklı bölgelerde benzer biçimlerde yaygınlaşan büyük ölçekli enerji (HES ve Jeotermal projeleri) ve madencilik faaliyetleri, parçalı müdahaleler gibi görünse de, birikimli etkileriyle bölgesel ekosistemler üzerinde sistematik bir baskı oluşturmaktadır. Bu süreç, yalnızca tekil alanlarda değil, daha geniş mekansal ölçeklerde ekolojik bütünlüğün aşınmasına yol açmaktadır.
TMMOB Şehir Plancıları Odası Ankara Şubesi olarak; planlama ilkeleri ve bilimsel veriler ışığında, Varto`nun geleceğini korumak için bilimden ve kamu yararından taviz vermeden mücadele edeceğimizi duyuruyoruz.
TMMOB Şehir Plancıları Odası Ankara Şubesi
